– De kosmos van de poëzie – Martien J.G. De Jong

De-kosmos-van-de-po-zie-Martien-de-JongDe kosmos van de poëzie
Geloven in gedichten

Auteur: Martien J. G. De Jong
Boekvorm: paperback, zwart-wit illustraties
Pagina’s: 282
Uitgever: Aspekt
Uitgebracht: februari 2013
ISBN: 978.94.6153.172.8

 

 

 


Bespreking:
Poëzie wordt vaak gezien als een edele vorm van de literatuur vanwege hun diepere betekenis en inderdaad vele gedichten zijn ware pareltjes, die de ziel prikkelen. Hun taal is niet altijd eenvoudig te lezen, maar dat neemt niet weg dat deze vorm van literatuur vermeden moet worden. Iemand, die getracht heeft om iets van de diepere betekenis van een aantal dichters te onthullen is Martien J.G. De Jong. Hij is literatuurhistoricus, essayist, dichter, prozaschrijver en emeritus- hoogleraar van de Universiteit in het Belgische Namen. In zijn recentste boek “De kosmos van de poëzie. Geloven in gedichten” uitgegeven bij uitgeverij Aspekt, heeft De Jong in een aantal korte essays zijn licht laten schijnen op het religieuze aspect dat in veel gedichten is terug te vinden.

Hoewel lang niet alle dichters zich bezig houden met het hogere bewustzijn, zijn er genoeg dichters te vinden, die zich wel bewust zijn van een diepere betekenis van het mens-zijn. Voor sommigen is dat religie, voor anderen gaat het aan religie voorbij en zijn zij op zoek naar de spiritualiteit in het algemeen. Deze poëten komen dan uit bij het kosmisch bewustzijn. De mens staat dan ook niet langer centraal, maar juist de kosmos als bron van het ontstaan van leven. Geen opmerkelijke gedachtegang, want volgens huidige onderzoeken van de astronomen zijn we inderdaad ontstaan uit sterrenstof. Terwijl de mens zoekt naar zijn oorsprong, tracht de dichter via zijn poëzie daadwerkelijk tot die oorsprong terug te keren, zij het tijdelijk. Het schrijven van deze gedichten doet de ziel even verheffen van de aarde om zich te verenigen met de kosmos in de opvattingen van de poëten. De één gebruikt daarvoor verheven taal, waardoor de grootsheid van de kosmos en in wezen het goddelijke wordt benadrukt; de ander zoekt het juist in het kleine en houdt daarmee zijn tekst veel ingetogener. Welke manier van schrijven men ook prefereert, in beide gevallen raakt het goddelijke ook de lezer, want, zo merkt De Jong op in zijn boek: “wie een goed gedicht leest, bevindt zich tijdelijk in een andere wereld. Maar je moet er als lezer in willen geloven. Zoals altijd met poëzie.” Advocaat en dichter Willem Bilderdijk (1756-1831) weet dat heel mooi te omschrijven, aldus De Jong. Bilderdijk koestert de mening dat de dichter in staat is om het hart van zijn lezer in aanraking te brengen met het kosmisch Opperwezen, omdat hij in wezen fungeert als een heroïsche hogepriester uit een andere, verheven wereld.

Onder de poëten lopen echter de overtuigingen over hetzelfde thema sterk uiteen, zo blijkt uit “De kosmos van de poëzie”. De 19de eeuwse dichter Niccolò Tommaseo verloor de traditionele geloofsbeleving niet uit het oog, ondanks zijn blik op de kosmos. Het lijden van Christus vloeide bij deze dichter samen met de ritmes van de kosmos. Voor de zeer bekende Vlaamse dichter Karel van Woestijne was religie een streven naar bovenzinnelijk, rein ideaal. In zijn poëzie is dan ook vaak tegenstellingen als aarde tegenover hemel, zonde tegenover genade en vlees tegenover geest terug te vinden. De vrouw zag van Woestijne daarbij als verpersoonlijking van onzuiverheid in tegenstelling tot Hendrik Marsman, bij wie een vrouw juist zijn begeleider werd tijdens zijn spirituele ervaringen. Deze dichter uit de 20ste eeuw neemt in “De kosmos van de poëzie” een centrale plaats in en terecht, want veel van zijn gedichten zijn van toepassing op dit thema. Marsman was een echte vertegenwoordiger van het Expressionisme en het eruit voortvloeiende vitalisme. Bij deze stromingen speelt het onderbewuste van de kunstenaar een zeer belangrijke rol, zo ook bij Marsman. Hij had onder meer een uittreding, die hem voerde door de donkere laag van de spirituele wereld. Onder ingewijden beter bekend als de donkere nacht van de ziel. De bootreis, die hierbij als metafoor optreedt, leidt tot spirituele groei. Deze ervaring maakte Marsman eveneens mee in aanwezigheid van een mystieke vrouw. Hoewel het vrouwelijke voor Marsman vertegenwoordigd wordt door de nacht en de schemer, is ze tevens de geïdealiseerd reine vrouwenfiguur. “Een soort kosmische godinnenfiguur”, noemt De Jong het. Emma Jung, de eega van psychiater Carl Gustav Jung, noemde haar de anima.

Doch Martien De Jong gaat niet zo ver om een wetenschappelijke verklaring te geven voor de spirituele belevingen van de dichters. Dat is ook niet de doelstelling van essays. Essayisten geven in een betoog hun persoonlijke visie weer over hetgeen hen fascineert. Ook De Jong doet dit en met respect voor de poëzie als kunst. Aan de hand van een andere literaire vorm probeert hij zowel de kunst van de poëzie te doorgronden als de religieuze motieven, die aan de gedichten ten grondslag liggen. Een diepgaand taalkundige verhandeling over stijlfiguren als allegorieën valt dan ook evenmin te verwachten. Daarentegen nodigt de eenvoud, waarmee De Jong zijn essays geschreven heeft, lezers sneller uit om de eerste schreden te zetten op het pad van de poëzie. Die aanzet wordt gestimuleerd door de link, die De Jong heeft gelegd met andere kunstvormen door afbeeldingen tussen zijn essays te plaatsen, waar binnen dezelfde religieuze en spirituele elementen zijn te herkennen. Zij dienen als meditatieve ondersteuning bij de teksten. Met “De kosmos van de poëzie” wil Martien De Jong aantonen dat poëzie niet meer alleen voor ingewijden is. Slechts wanneer de lezer bereid is zich open te stellen voor die bijzondere wereld, waarover de poëet dicht, dan zal men de diepere schoonheid van de dichtkunst te kunnen ontdekken. Voor de ziel is de symboliek immers herkenbaar, zij zal zich weer even thuis wanen en zich kunnen laven aan de kosmische energie. Dat geeft de lezer een zeker gevoel van gelukzaligheid, zoals ook religie bieden kan. De dichter dicht erover, de lezer ervaart het, beiden delen ze dezelfde passie: geloven in gedichten.

Beoordeling: X X X X Zeer goed

Advertenties
%d bloggers liken dit: